|
Getting your Trinity Audio player ready...
|
संत तुकाराम महाराज हे महाराष्ट्रातील वारकरी संप्रदायातील एक अत्यंत प्रभावशाली संत, कवी आणि समाजसुधारक होते. त्यांच्या ‘तुकाराम गाथा’ या ग्रंथाने मराठी साहित्यात आणि अध्यात्मात क्रांती घडवून आणली. आजही ‘तुका म्हणे’ हा शब्दप्रयोग प्रत्येक मराठी माणसाच्या ओठावर असतो. या लेखात आपण जगद्गुरु संत तुकाराम महाराजांचे जीवन, त्यांचे कार्य आणि त्यांचे अजरामर अभंग याबद्दल सविस्तर माहिती जाणून घेणार आहोत.
संत तुकाराम महाराज – थोडक्यात माहिती (Quick Facts)
| माहितीचे मुद्दे | तपशील |
| पूर्ण नाव | तुकाराम बोल्होबा अंबिले (मोरे) |
| जन्म | शके १५३० (इ.स. १६०८) |
| जन्मस्थान | देहू, पुणे जिल्हा (महाराष्ट्र) |
| आई-वडिलांचे नाव | आई: कनकाई, वडील: बोल्होबा |
| पत्नीचे नाव | रखमाई (पहिली), आवली – जिजाबाई (दुसरी) |
| गुरु | बाबाजी चैतन्य |
| प्रमुख ग्रंथ | तुकाराम गाथा (४५००+ अभंग) |
| समाधी / वैकुंठगमन | ९ मार्च १६५० (तुकाराम बीज) |
जन्म आणि बालपण (Early Life)
संत तुकाराम महाराजांचा जन्म पुणे जिल्ह्यातील इंद्रायणी नदीच्या काठी वसलेल्या देहू गावात झाला. त्यांचे घराणे मोरे (किंवा अंबिले) आडनावाचे होते आणि ते घराणे सधन व प्रतिष्ठित होते. त्यांच्या कुटुंबात पिढ्यानपिढ्या विठ्ठलाची भक्ती आणि पंढरपूरची वारी करण्याची परंपरा होती.
कौटुंबिक संकटे आणि वैराग्य
वयाच्या अवघ्या १८ व्या वर्षी तुकाराम महाराजांवर संकटांची मालिका कोसळली. भीषण दुष्काळामुळे त्यांचे आई-वडील वारले, मोठा भाऊ विरक्त होऊन निघून गेला आणि पहिल्या पत्नीचा (रखमाई) व मुलाचा उपासमारीमुळे मृत्यू झाला. या दुःखातूनच त्यांच्या मनात प्रपंचाविषयी विरक्ती निर्माण झाली आणि ते विठ्ठल भक्तीकडे वळले. त्यांनी देहूजवळील भामचंद्र आणि भंडाऱ्याच्या डोंगरावर जाऊन एकांतात चिंतन आणि नामस्मरण सुरू केले.
संत तुकाराम महाराजांचे अभंग आणि साहित्य
तुकाराम महाराजांनी रचलेले अभंग म्हणजे मराठी साहित्यातील अमूल्य ठेवा आहेत. त्यांनी सुमारे ४,५८३ अभंग रचले आहेत.
- परखडपणा: समाजातील दांभिकपणा आणि अंधश्रद्धेवर त्यांनी कठोर प्रहार केले.
- साधी भाषा: त्यांचे अभंग ग्रामीण माणसाला सहज समजतील अशा भाषेत आहेत.
- सामाजिक संदेश: “जे का रंजले गांजले, त्यासी म्हणे जो आपुले” या एका ओळीतून त्यांनी मानवतेचा सर्वात मोठा संदेश दिला.
“जे का रंजले गांजले । त्यासी म्हणे जो आपुले ॥तोचि साधु ओळखावा । देव तेथेची जाणावा ॥”
सामाजिक प्रबोधन आणि क्रांती
संत तुकाराम केवळ एक भक्त नव्हते, तर ते एक कठोर समाजसुधारक होते.
- अंधश्रद्धा निर्मूलन: धर्माच्या नावाखाली लोकांना फसवणाऱ्या ढोंगी साधूंवर त्यांनी कडक टीका केली.
- जातीभेद: त्यांनी सर्व जाती-धर्माच्या लोकांना एकत्र आणून वारकरी संप्रदायाची पताका फडकवली.
- कर्जमुक्ती: त्यांनी आपल्या वाटणीची सावकारीची कर्जखाते (कागदपत्रे) इंद्रायणी नदीत बुडवून गरिबांना कर्जमुक्त केले. हा त्यांच्या जीवनातील अत्यंत महत्त्वाचा आणि क्रांतीकारक प्रसंग होता.
इंद्रायणीतील गाथा आणि चमत्कार
तुकाराम महाराजांच्या लोकप्रियतेमुळे काही कर्मठ लोकांनी त्यांना त्रास दिला. त्यांनी महाराजांना त्यांचे अभंग इंद्रायणी नदीत बुडवण्यास भाग पाडले. लोककथांनुसार, तुकाराम महाराजांनी १३ दिवस अन्न-पाणी त्यागून विठ्ठलाची करुणा भाकली आणि बुडवलेली गाथा इंद्रायणी नदीतून कोरडी वर आली. या घटनेने त्यांचा विरोध करणाऱ्यांचे डोळे उघडले.
संत तुकाराम आणि छत्रपती शिवाजी महाराज
छत्रपती शिवाजी महाराज आणि संत तुकाराम हे समकालीन होते. शिवाजी महाराज तुकाराम महाराजांच्या कीर्तनाला जात असत. तुकाराम महाराजांच्या विचारांनी स्वराज्याच्या उभारणीत नैतिक पाठबळ दिले. जेव्हा शिवाजी महाराजांनी त्यांना मौल्यवान नजराणे पाठवले, तेव्हा तुकाराम महाराजांनी ते नाकारून महाराजांना स्वराज्याच्या कार्यासाठी प्रोत्साहन दिले.
वैकुंठगमन (Mahasamadhi)
इ.स. १६५० मध्ये फाल्गुन वद्य द्वितीयेला (ज्याला आपण तुकाराम बीज म्हणतो) संत तुकाराम महाराजांनी जगाचा निरोप घेतला. वारकरी संप्रदायात असे मानले जाते की, ते सदेह वैकुंठाला गेले. त्यांचा शेवटचा संदेश आजही मार्गदर्शक ठरतो:
“आह्मी जातो आपुल्या गावा । आमचा राम राम घ्यावा ॥”
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
१. संत तुकाराम महाराजांचे पूर्ण नाव काय होते?
उत्तर: संत तुकाराम महाराजांचे पूर्ण नाव तुकाराम बोल्होबा अंबिले (मोरे) असे होते.
२. तुकाराम बीज कधी साजरी केली जाते?
उत्तर: तुकाराम बीज फाल्गुन वद्य द्वितीयेला साजरी केली जाते.
३. संत तुकाराम महाराजांच्या पत्नीचे नाव काय होते?
उत्तर: त्यांच्या पहिल्या पत्नीचे नाव रखमाई आणि दुसऱ्या पत्नीचे नाव आवली (जिजाबाई) होते.
४. तुकाराम महाराजांनी आपली कर्जखाते कोणत्या नदीत बुडवली?
उत्तर: त्यांनी आपली सावकारीची कर्जखाते इंद्रायणी नदीत बुडवून गरिबांना कर्जमुक्त केले.
५. संत तुकाराम महाराजांचे जन्मगाव कोणते?
उत्तर: त्यांचे जन्मगाव पुणे जिल्ह्यातील देहू आहे.
निष्कर्ष (Conclusion)
संत तुकाराम महाराज हे केवळ १७ व्या शतकातील संत नव्हते, तर त्यांचे विचार आजही २१ व्या शतकात तितकेच लागू होतात. ‘प्रपंच करून परमार्थ कसा साधावा’ हे त्यांनी स्वतःच्या आयुष्यातून दाखवून दिले. त्यांच्या अभंगातील स्पष्टवक्तेपणा आणि विठ्ठलाप्रती असलेली ओढ यामुळेच ते खऱ्या अर्थाने ‘जगद्गुरु’ ठरले.
