|
Getting your Trinity Audio player ready...
|
सुब्रह्मण्यन चंद्रशेखर (१९१०-१९९५) हे भारतीय वंशाचे प्रसिद्ध खगोलभौतिकशास्त्रज्ञ आणि गणितज्ञ होते, ज्यांनी खगोलभौतिकीच्या क्षेत्रात क्रांतिकारी योगदान दिले. त्यांच्या कार्याने ताऱ्यांच्या उत्क्रांती आणि विश्वाच्या रचनेबद्दल मानवजातीची समज वाढवली. १९८३ मध्ये त्यांना खगोलभौतिकीतील त्यांच्या संशोधनासाठी नोबेल पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले.
प्रारंभिक जीवन आणि शिक्षण
सुब्रह्मण्यन चंद्रशेखर यांचा जन्म १९ ऑक्टोबर १९१० रोजी लाहोर (आता पाकिस्तानात) येथे झाला, जे त्यावेळी ब्रिटिश भारताचा भाग होते. त्यांचे वडील सरकारी नोकरीत होते, तर त्यांची आई एक विदुषी आणि लेखिका होत्या. चंद्रशेखर यांना लहानपणापासूनच विज्ञान आणि गणिताची आवड होती. त्यांचे काका, सर सी. व्ही. रामन, हे देखील नोबेल पुरस्कार विजेते शास्त्रज्ञ होते, ज्यांनी चंद्रशेखर यांना प्रेरणा दिली.
चंद्रशेखर यांनी चेन्नईच्या प्रेसिडेन्सी कॉलेजमधून भौतिकशास्त्रात बी.एस्सी. पदवी मिळवली. वयाच्या अवघ्या १९व्या वर्षी त्यांनी ताऱ्यांच्या अंतर्गत रचनेवर एक शोधनिबंध लिहिला, जो त्यांच्या भविष्यातील यशाचा पाया ठरला. १९३० मध्ये ते पुढील शिक्षणासाठी इंग्लंडमधील केंब्रिज विद्यापीठात गेले, जिथे त्यांनी खगोलभौतिकी आणि गणिताचे सखोल अध्ययन केले.
चंद्रशेखर मर्यादा: एक क्रांतिकारी संकल्पना
चंद्रशेखर यांचे सर्वात मोठे योगदान म्हणजे “चंद्रशेखर मर्यादा” (Chandrasekhar Limit). ही संकल्पना त्यांनी वयाच्या २०व्या वर्षी, भारत ते इंग्लंड प्रवास करताना जहाजावर विकसित केली. या मर्यादेनुसार, जर एखाद्या ताऱ्याचे वस्तुमान सूर्याच्या १.४ पट (सौर द्रव्यमान) पेक्षा जास्त असेल, तर तो तारा पांढऱ्या बटू (White Dwarf) मध्ये रूपांतरित होण्याऐवजी सुपरनोव्हा स्फोटातून कृष्णविवर (Black Hole) किंवा न्यूट्रॉन तारा (Neutron Star) बनतो.
ही संकल्पना त्यावेळी खगोलशास्त्रात क्रांतिकारी ठरली, कारण ती ताऱ्यांच्या उत्क्रांतीच्या शेवटच्या टप्प्यांचे स्पष्टीकरण देत होती. मात्र, सुरुवातीला त्यांच्या या सिद्धांताला खगोलशास्त्रज्ञ सर आर्थर एडिंग्टन यांच्यासारख्या तज्ज्ञांनी विरोध केला. तरीही, पुढील काही दशकांमध्ये चंद्रशेखर यांचा सिद्धांत खरा ठरला आणि आज तो खगोलभौतिकीतील मूलभूत सिद्धांतांपैकी एक मानला जातो.
करिअर आणि योगदान
१९३६ मध्ये चंद्रशेखर यांनी अमेरिकेतील शिकागो विद्यापीठात सामील होऊन तिथे आपले संपूर्ण करिअर घालवले. त्यांनी खगोलभौतिकी, गणित आणि सापेक्षतावाद (Relativity) यावर विपुल संशोधन केले. त्यांच्या काही प्रमुख योगदानांमध्ये हे समाविष्ट आहे:
- ताऱ्यांची उत्क्रांती: चंद्रशेखर यांनी ताऱ्यांच्या अंतर्गत रचना, त्यांचे जीवनचक्र आणि त्यांचा अंत यावर सखोल संशोधन केले. त्यांनी ताऱ्यांमधील ऊर्जा निर्मिती आणि गुरुत्वाकर्षण संतुलन यांचे गणितीय मॉडेल तयार केले.
- कृष्णविवरांचा अभ्यास: चंद्रशेखर यांनी कृष्णविवरांच्या गणितीय रचनेचा अभ्यास केला, ज्यामुळे या रहस्यमय खगोलीय पदार्थांबद्दलची आपली समज वाढली.
- वैज्ञानिक प्रकाशने: त्यांनी “The Mathematical Theory of Black Holes” आणि “An Introduction to the Study of Stellar Structure” यासारखी अनेक पुस्तके लिहिली, जी आजही खगोलभौतिकीच्या विद्यार्थ्यांसाठी महत्त्वपूर्ण संदर्भग्रंथ आहेत.
- शिकागो विद्यापीठातील योगदान: चंद्रशेखर यांनी शिकागो विद्यापीठात खगोलभौतिकीचे अध्यापन केले आणि अनेक विद्यार्थ्यांना प्रेरणा दिली. ते “Astrophysical Journal” चे संपादक म्हणूनही कार्यरत होते.
पुरस्कार आणि सन्मान
सुब्रह्मण्यन चंद्रशेखर यांना त्यांच्या कार्यासाठी अनेक पुरस्कार मिळाले, यापैकी काही प्रमुख आहेत:
- नोबेल पुरस्कार (१९८३): ताऱ्यांच्या उत्क्रांतीवरील त्यांच्या संशोधनासाठी, विशेषतः चंद्रशेखर मर्यादेसाठी, त्यांना भौतिकशास्त्रात नोबेल पुरस्कार मिळाला.
- पद्मविभूषण (१९६८): भारत सरकारने त्यांना हा दुसरा सर्वोच्च नागरी सन्मान दिला.
- रॉयल मेडल (१९५३) आणि कॉप्ले मेडल (१९८४): यासारख्या अनेक आंतरराष्ट्रीय सन्मानांनी त्यांचा गौरव झाला.
- नासाने त्यांच्या सन्मानार्थ “चंद्रा एक्स-रे वेधशाळा” (Chandra X-ray Observatory) नावाची अंतराळ वेधशाळा १९९९ मध्ये प्रक्षेपित केली.
वैयक्तिक जीवन आणि व्यक्तिमत्व
चंद्रशेखर यांचे व्यक्तिमत्व साधे, नम्र आणि कार्यप्रवण होते. त्यांनी आपले संपूर्ण आयुष्य विज्ञान आणि संशोधनाला समर्पित केले. १९३६ मध्ये त्यांनी ललिता दोराईस्वामी यांच्याशी विवाह केला, ज्या त्यांच्या जीवनातील आधारस्तंभ होत्या. चंद्रशेखर यांना शास्त्रीय संगीत आणि साहित्याचीही आवड होती, आणि ते नेहमी ज्ञानाच्या नव्या क्षेत्रांचा शोध घेत असत.
वारसा
सुब्रह्मण्यन चंद्रशेखर यांचे कार्य आजही खगोलभौतिकीच्या क्षेत्रात मार्गदर्शक आहे. त्यांच्या चंद्रशेखर मर्यादेने ताऱ्यांच्या उत्क्रांती आणि विश्वाच्या रचनेचा अभ्यास सुलभ केला. त्यांचे संशोधन कृष्णविवर, न्यूट्रॉन तारे आणि विश्वाच्या उत्पत्तीच्या अभ्यासात आजही वापरले जाते. भारतासाठी त्यांचे कार्य विशेष अभिमानास्पद आहे, कारण त्यांनी जागतिक स्तरावर भारतीय विज्ञानाची कीर्ती वाढवली.
चंद्रशेखर यांचा मृत्यू २१ ऑगस्ट १९९५ रोजी शिकागो येथे झाला, परंतु त्यांचे विचार आणि संशोधन आजही वैज्ञानिक समुदायाला प्रेरणा देत आहे. त्यांचे जीवन हा प्रत्येक भारतीयासाठी प्रेरणादायी प्रवास आहे, जो दर्शवतो की मेहनत, समर्पण आणि जिज्ञासा यांच्या जोरावर कोणतीही उंची गाठता येते.
निष्कर्ष
सुब्रह्मण्यन चंद्रशेखर हे केवळ एक शास्त्रज्ञ नव्हते, तर ते विज्ञानाच्या क्षेत्रातील एक तेजस्वी तारा होते. त्यांच्या चंद्रशेखर मर्यादेने खगोलभौतिकीला एक नवी दिशा दिली आणि त्यांचे कार्य पुढील पिढ्यांना प्रेरणा देत राहील. त्यांचा हा वारसा आपल्याला विज्ञानाच्या माध्यमातून विश्व समजून घेण्यासाठी आणि नव्या शोधांसाठी प्रोत्साहित करतो.
