|
Getting your Trinity Audio player ready...
|
संत चोखामेळा, ज्यांना चोखोबा म्हणूनही ओळखले जाते, हे १३व्या-१४व्या शतकातील महाराष्ट्रातील वारकरी संप्रदायातील एक थोर संत आणि कवी होते. त्यांचा जन्म सामाजिकदृष्ट्या खालच्या स्तरावर मानल्या जाणाऱ्या महार जातीत झाला असला तरी, त्यांनी आपल्या अभंगांद्वारे भक्ती आणि समानतेचा संदेश दिला. त्यांच्या कवितांनी तत्कालीन समाजातील जातीय भेदभावाला आव्हान देत, सर्वांसाठी आध्यात्मिक मार्ग खुला केला. संत चोखामेळा यांचे जीवन आणि कार्य आजही लाखो लोकांना प्रेरणा देत आहे.
जीवन परिचय
संत चोखामेळा यांचा जन्म १२७३ च्या सुमारास विदर्भातील बुलढाणा जिल्ह्यातील देऊळगाव राजा तालुक्यातील मेहुणा (किंवा मेहुणपुरी) या गावी झाला. काही संदर्भांनुसार, त्यांचा जन्म पंढरपूर येथे झाल्याचेही सांगितले जाते, परंतु बहुसंख्य विद्वान मेहुणा गावालाच त्यांची जन्मभूमी मानतात. त्यांच्या आईचे नाव सावित्रीबाई आणि वडिलांचे नाव सुदामा यसकर होते. चोखामेळा यांचे कुटुंब महार जातीचे होते, जे त्या काळात अस्पृश्य मानले जात असे.
चोखामेळा यांनी आपल्या पत्नी सोयराबाई, मुलगा कर्ममेळा, बहीण निर्मळा आणि मेहुणे बंका यांच्यासह मंगळवेढा येथे वास्तव्य केले. त्यांचे संपूर्ण कुटुंब श्री विठ्ठलाचे भक्त होते आणि त्यांनीही अभंग रचना केल्या. चोखामेळा यांचा उदरनिर्वाह मोलमजुरी आणि शेतीच्या कामातून चालत असे, परंतु ते सतत विठ्ठलाच्या भक्तीत रममाण असत.
भक्ती आणि वारकरी संप्रदाय
संत चोखामेळा हे संत ज्ञानेश्वर आणि संत नामदेव यांच्या समकालीन होते. संत नामदेव हे त्यांचे गुरू होते, ज्यांनी चोखामेळा यांना भक्तीमार्गाची दीक्षा दिली. पंढरपूर येथील विठ्ठल मंदिरात चोखामेळा यांना जातीमुळे प्रवेश मिळत नव्हता, तरीही त्यांनी चंद्रभागा नदीच्या काठावर झोपडी बांधून विठ्ठलाची भक्ती केली. त्यांच्या अभंगांमधून त्यांची विठ्ठलावरील अढळ श्रद्धा आणि सामाजिक विषमतेविरुद्धचा मूक आक्रोश दिसून येतो.
चोखामेळा यांनी आपल्या अभंगांद्वारे भक्तीच्या मार्गाचा संदेश सर्वसामान्यांपर्यंत पोहोचवला. त्यांच्या रचनांमधून सामाजिक समानता, आत्मविकास आणि ईश्वराप्रती निष्ठा यांचा पुरस्कार केला गेला. त्यांच्या एका प्रसिद्ध अभंगात ते म्हणतात:
“खटनट यावे, शुद्ध होऊनी जावे। दवंडी पिटीभावे डोळा।।”
हा अभंग त्यांच्या अध्यात्मनिष्ठ आणि अभेद भक्तीच्या विचारांचे प्रतीक आहे, ज्याने उपेक्षित समाजाला आत्मविकासाची संधी मिळवून दिली.
अभंग आणि साहित्य
संत चोखामेळा यांनी सुमारे ३०० अभंग रचले, जे आजही वारकरी संप्रदायात गायले जातात. त्यांच्या अभंगांमधून सामाजिक भेदभाव, दारिद्र्य आणि मानसिक वेदनांचे वर्णन आहे, परंतु त्याचवेळी विठ्ठलावरील त्यांची अटल भक्तीही व्यक्त होते. त्यांच्या काही लोकप्रिय अभंगांमध्ये खालील ओळी प्रसिद्ध आहेत:
“जोहार मायबाप जोहार | तुमच्या महाराचा मी महार | बहु भुकेला जाहलो | तुमच्या उष्ट्यासाठी आलो ||”
“हीन मज म्हणती देवा | कैसी घडो तुमची सेवा |”
या अभंगांमधून त्यांनी आपल्या दीन अवस्थेची खंत व्यक्त केली, तसेच देवासमोर सर्व प्राण्यांच्या समानतेवर भर दिला. त्यांच्या रचनांनी दलित समाजाच्या भावना प्रभावीपणे मांडल्या आणि तत्कालीन समाजातील जातीभेदाला आव्हान दिले.
मृत्यू आणि समाधी
संत चोखामेळा यांचा मृत्यू १३३८ मध्ये मंगळवेढा येथे मजुरीचे काम करत असताना भिंत कोसळून झाला. ही बातमी पंढरपूरला पोहोचल्यानंतर संत नामदेव यांनी त्यांच्या अस्थी गोळा केल्या. असे सांगितले जाते की, चोखामेळा यांच्या अस्थींमधून “विठ्ठल विठ्ठल” असा आवाज येत होता. त्यांच्या अस्थी पंढरपूर येथील विठ्ठल मंदिराच्या महाद्वाराजवळ पुरण्यात आल्या, जिथे आज त्यांची समाधी आहे. ही समाधी वारकरी भक्तांसाठी पवित्र स्थळ मानली जाते. दरवर्षी वैशाख वद्य पंचमीला त्यांचा समाधी उत्सव साजरा केला जातो.
सामाजिक योगदान
संत चोखामेळा यांनी भक्ती चळवळीत महत्त्वपूर्ण योगदान दिले. त्यांनी समाजातील उपेक्षित वर्गाला भक्तीच्या मार्गाने आत्मविकासाची संधी उपलब्ध करून दिली. त्यांच्या अभंगांनी जातीभेद आणि सामाजिक विषमता यांना आव्हान देत, सर्वांसाठी समानतेचा संदेश दिला. त्यांच्या कार्यामुळे वारकरी संप्रदायात आध्यात्मिक लोकशाहीचा उदय झाला, ज्यामुळे तत्कालीन समाजरचनेतील तळातील लोकांनाही भक्तीचा मार्ग खुला झाला.
वारसा
संत चोखामेळा यांचा वारसा आजही महाराष्ट्रातील वारकरी संप्रदायात आणि दलित साहित्यात जिवंत आहे. त्यांचे अभंग वारकरी कीर्तनात आणि भक्तीपर साहित्यात गायले जातात. २०१३ मध्ये मंगळवेढा येथे वारकरी साहित्य परिषदेने त्यांच्या अभंग गाथेचे पारायण सुरू केले, ज्यामुळे त्यांच्या साहित्याला नव्याने उजाळा मिळाला. त्यांच्या कार्याला मानवंदना म्हणून बुलढाणा जिल्ह्यातील देऊळगाव राजा येथे “चोखामेळा उत्सव” साजरा केला जातो.
संत चोखामेळा यांच्या जीवनावर आधारित अनेक पुस्तके आणि संशोधन उपलब्ध आहे, ज्यामध्ये रोहिणी मोकाशी-पुणेकर यांनी अनुवादित केलेले On the Threshold: Songs of Chokhamela आणि चंद्रकांत काळुराम म्हात्रे यांचे One Hundred Poems of Chokha Mela यांचा समावेश आहे.
निष्कर्ष
संत चोखामेळा हे भक्ती, समानता आणि सामाजिक सुधारणांचे प्रतीक आहेत. त्यांनी आपल्या अभंगांद्वारे समाजातील तळातील लोकांना आध्यात्मिक आणि सामाजिक सक्षमीकरणाचा मार्ग दाखवला. त्यांचे जीवन आणि कार्य आजही अनेकांना प्रेरणा देत आहे. त्यांची विठ्ठलभक्ती आणि सामाजिक समानतेचा संदेश काळाच्या पडद्याआडही चिरकाल टिकणारा आहे.
